Szaturadżi – stary krewniak szachów, dla 4 osób i… z kością

Szachy kojarzą się z intelektualnym pojedynkiem dwóch ludzi. Dlatego może was zdziwić, że jednym z przodków Szachów jest gra dla 4 osób, w której występował element losowy, a celem gry było zdobywanie punktów. A jednak ta stara gra ma w sobie bardzo dużo z szachów. Nazywa się Szaturadżi!

Szaturadżi to gra, która przez niejednego badacza uważana jest za przodka Szaturangi, a więc również za przodka całej rodziny szachów. W literaturze nie ma co do tego pełnej zgody np. historyk szachów Harold J. R. Murray uważał, że Szaturadżi nie jest przodkiem Szaturangi. Zamieszanie wokół tej sprawy pogłębia to, że Szaturadżi znana jest także pod nazwą Szaturanga (ale już pisałem, że Szaturanga to gra nielosowa dla dwóch osób). Moim zdaniem dobrze jest stosować nazwę Szaturadżi po to, aby odróżnić 4-osobową grę losową od tej typowo strategiczne.

Samo słowo Szaturadżi oznacza tyle co “czterech radżów”. Nawet jeśli ta gra nie była przodkiem szachów to z pewnością jest bardzo stara. Prawdopodobnie o tej grze wspomina Mahābhārata,  jeden z dwóch głównych hinduistycznych poematów epickich. W kilku wersach Mahābhāraty jest mowa o grze dla czterech osób, która wymagała przesuwania pionów w czterech kolorach i rzucania kością. Wspomina się o “byciu  dworzaninem króla”. Niektórzy uważają, że autorowi  Mahābhāraty chodziło o grę Pachisi, ale trudno się z tym całkowicie zgodzić. Przecież w Pachisi nie ma żadnych odniesień do “króla i dworzan”.

Bardziej pewne jest to, że właśnie grę Szaturadżi opisał w jednej ze swoich prac Abu Rajhan Muhammad al-Biruni, myśliciel zmarły w roku 1048. Chyba spokojnie możemy przyjąć, że Szaturadżi była znana już za jego życia.

Niektóre książki o grach podają, że Szaturadżi była znana także jako Ashtāpada albo Thayaam. Tu też przyda się trochę wyjaśnień. Słowo “ashtāpada” jest używane na określenie 64-polowej planszy, która była używana do gry w Szaturangę i Szaturadżi. Ta plansza dała początek szachownicy. Niektórzy historycy gier sądzą, że słowo “ashtāpada” oznaczało także grę losowo-strategiczną typu wyścigowego (podobna do Pachisi), która była rozgrywana na planszy 64-polowej. Tę teorię wylansował Murray, ale nigdy nie przedstawił na to niezbitych dowodów.

Thayaam to gra typu wyścigowego rozgrywana na planszy 5×5. Wbrew temu co piszą niektóre książki, nie ma ona nic wspólnego z Szaturangą, Szaturadżi czy Szachami.

Być może dawno temu w Indiach istniały gry podobne do Pachisi i Szaturadżi tzn. mogły to być gry typu wyścigowego, w których bierki były w jakiś sposób zróżnicowane. Ewentualnie jeden rodzaj planszy (tj. ashtāpada) był używany do dwóch rodzajów gier i stąd dzisiejsze nieporozumienia.

Wróćmy jednak do Szaturadżi. Ta gra z pewnością ma charakter szachowy i jest stara. Być może jest przodkiem szachów, a może tylko krewniakiem przodka szachów. Nie wiemy tego, ale możemy cieszyć się grą i w nią grać!  Zapoznajmy się z przepisami.

Szaturadżi – zasady gry

Szaturadżi to gra planszowa dla 4 osób. Można grać w nią indywidualnie lub drużynowo Każdy z graczy dysponuje ośmioma zróżnicowanymi bierkami o różnych możliwościach ruchu. Każdy ruch jest poprzedzony rzutem kością, a wynik rzutu wyznacza bierkę do przesunięcia. Celem gry jest zdobywanie punktów przez zabijanie bierek przeciwnika.

Plansza i piony

Do gry w Szaturadżi potrzebna jest 64-polowa plansza (8×8 pól), podobna do szachownicy, ale z polami w jednej barwie. Oczywiście można użyć zwykłej szachownicy i nawet powinno to być wygodniejsze.
chaturanga-pelna-plansza

Poza tym do gry potrzebne są 4 zestawy bierek w 4 kolorach – czarnym, żółtym, zielonym i czerwonym. Jeden zestaw bierek obejmuje:

  • 4 piony, tutaj oznaczone symbolem chaturacji-pion ;
  • 1 radżę, tutaj oznaczonego symbolem chaturacji-raja;
  • 1 słonia, tutaj oznaczonego symbolem chaturacji-slon;
  • 1 konia, tutaj oznaczonego symbolem chaturacji-kon;
  • 1 okręt, tutaj oznaczony symbolem chaturacji-okret

Do gry potrzebna jest również kość. Tradycyjnie używano tzw. kości podłużnej, czyli kości w kształcie długiego prostopadłościanu. Na 4 długich ścianach było 2, 3, 4 lub 5 oczek i tylko takie możliwości dało się wyrzucić. Zdjęcie poniżej pokazuje przykładowe kości tego typu.

Prehistoric_Times_of_Bohemia,_Moravia_and_Slovakia_-_NM_Prague_30
Kości podłużne ze zbiorów Muzeum Narodowego w Pradze (fot. Kozuch, lic. CC By-SA 3.0)

Na szczęście nie musicie mieć kości podłużnej i możecie użyć zwykłej kostki. Trzeba tylko ustalić, że gracz wyrzucający 1 lub 6 musi powtórzyć rzut do czasu uzyskania 2, 3, 4 lub 5.

Co ciekawe, w Indiach dopuszczano taki sposób wykonywania rzutu, który polegał na chwytaniu kości w powietrzu. Zręczny grać mógł w ten sposób wpłynąć na wynik rzutu.

Wykonywanie ruchów

Na początku gry bierki graczy są ustawione w sposób pokazany na rysunku poniżej.

chaturacji-planszaipiony

Gracze wykonują ruchy zgodnie z ruchem wskazówek zegara (czarny – zielony – czerwony – żołty). Każdy gracz przed wykonaniem ruchu rzuca kością, a następnie wykonuje ruch tą bierką na którą wskazuje wynik. Tabelka poniżej prezentuje liczby oczek przypisane do bierek.

Wyrzucona liczba oczek Bierka
2 ruch okrętem
3 ruch koniem
4 ruch słoniem
5 ruch radżą lub pionem

Jeśli gracz nie ma bierki, która została wyznaczona rzutem, traci ruch.

Ruchy bierek

Każda z bierek ma inne możliwości ruchu.

Król – przesuwa się o jedno pole w dowolną stronę (identycznie jak król w szachach). Rysunek poniżej przedstawia możliwości ruchu dwóch królów.

chaturacji-ruch-raja

Słoń – porusza się o dowolną liczbę wolnych pól pionowo lub poziomo, tak jak wieża w szachach. Nie może przeskakiwać nad innymi bierkami. Rysunek poniżej przedstawia możliwości ruchu dwóch słoni.

chaturacji-ruch-slon

Koń – porusza się tak jak skoczek w szachach, czyli o dwa pola pionowo i jedno poziomo lub dwa poziomo i następnie jedno pionowo. Kompletny ruch konia przybiera kształt litery L. Koń może skakać nad innymi bierkami tzn. jest przenoszony od razu na pole docelowe i nie ma znaczenia, czy na drodze ruchu znajdują się inne bierki.

chaturacji-ruch-skoczek

Okręt – porusza się o dwa pola na ukos. Jeśli na polu pośrednim znajduje się bierka (wroga lub własna) ta bierka jest przeskoczona przez okręt.

chaturacji-ruch-okret

Pion – porusza się o jedno pole do przodu (z wyjątkiem bicia gdy porusza się na ukos). Należy pamiętać, że “do przodu” oznacza coś innego dla każdego gracza. Rysunek poniżej pokazuje zwykłe ruchy czterech przykładowych pionów.

chaturacji-ruch-pion

Uwaga szachiści! W Szaturadżi pion zawsze może się przesunąć tylko o jedno pole. W przeciwieństwie do szachów nie ma zasady pozwalającej przesunąć się o dwa pola w pierwszym ruchu.

Pion bije tak jak w szachach, czyli poruszając się o jedno pole na ukos. Ten temat rozwiniemy poniżej.

Bicie

Bierki mogą się bić tak jak w szachach. Bicie następuje poprzez wejście swoją bierką na pole zajmowane przez bierkę przeciwnika. W sytuacji pokazanej poniżej czarny słoń może zbić czerwonego radżę.

chaturacji-bicie

Zbita bierka jest zdejmowana z planszy.

Pion jest jedyną bierką, która w czasie bicia rusza się inaczej niż normalnie. Normalnie pion porusza się o jedno pole do przodu, ale bije o jedno pole na ukos. Jeśli jakaś bierka stanie na polu przed pionem, ten pion nie może jej zbić i nie może iść dalej (jest zablokowany).

Na rysunku poniżej widzimy dwa czarne piony. Jeden z nich (podświetlony na czerwono) może zbić zielonego słonia. Drugi (podświetlony na fioletowo) nie może zbić okrętu i nie może iść dalej póki okręt jest na tym polu.

chaturacji-bicie-pion

Parada okrętów

W Szaturadżi istnieje jeden ruch specjalny nazywany Paradą Okrętów. Jest to sytuacja, gdy cztery okręty spotkają się obok siebie, zajmując na planszy kwadrat 2×2. Rysunek poniżej pokazuje przykładową paradę.

chaturacji-parada

Gracz, który jako ostatni dołoży swój okręt do parady, bije wszystkie pozostałe okręty. W sytuacji pokazanej poniżej gracz czerwony ma szansę utworzyć paradę przesuwając swój okręt na pole podświetlone na czerwono.

chaturacji-parada-rob

Parada okrętów jest jedynym sposobem bicia pomiędzy okrętami. Ze względu na sposób poruszania się, żaden okręt nie może zwyczajnie zbić innego okrętu.

Przemiana pionów

W Chaturaji istnieje przemiana pionów. Jeśli pion dojdzie do ostatniej linii planszy, może być wymieniony na bierkę, przed którą stał na początku gry. Czyli jeśli pion na początku stał przed słoniem, może być promowany na słonia.

Promocja jest możliwa tylko wówczas, jeśli gracz utracił wcześniej daną bierkę! Jeśli więc gracz ma swojego słonia a pion stojący przed nim dotarł do ostatniej linii, ten pion może być promowany dopiero po utracie słonia.

Cel gry i punktacja

Celem gry nie jest zabicie czy zamatowanie króla, jak w innych grach szachowych. W Szaturadżi celem jest zdobywanie punktów za zbijanie wrogich bierek. Tabelka poniżej pokazuje jaką liczbę punktów można dostać za zabicie wrogiej bierki.

Bierka Liczba punktów
pion 1 punkt
okręt 2 punkty
koń 3 punkty
słoń 4 punkty
król 5 punkty

Wariant drużynowy

W Szaturadżi można grać zespołowo – dwóch graczy przeciwko dwóm. Partnerami są gracze siedzący na przeciwko siebie. W grze zespołowej istnieją pewne dodatkowe zasady.

  • Drużyna otrzymuje 1 punkt jeśli jeden z partnerów wejdzie swoim Radżą na “pole tronowe” wrogiego radży. Polem tronowym jest to pole, na którym dany radża stoi na początku gry.
  • Drużyna otrzymuje 2 punkty jeśli jeden z partnerów zbije wrogiego radżę na jego polu tronowym.
  • Jeśli gracz wejdzie na pole tronowe partnera, obejmuje dowództwo nad jego bierkami. W takiej sytuacji partner zachowuje prawo rzutu, ale po wykonaniu rzutu gracz może przesuwać bierki zjednoczone (swoje albo partnera, wedle uznania). Granie zjednoczonymi bierkami daje więcej swobody.
  • Jeśli radża jednego z partnerów zostanie zabity, drugi gracz obejmuje dowództwo nad zjednoczonymi bierkami.
  • Jeśli jeden gracz objął zwycięstwo nad zjednoczonymi bierkami, a dwóch wrogich radżów zostało zbitych, mówimy iż gracz “stworzył imperium”. Taki gracz dostaje
    – 1 punkt za stworzenie imperium,
    – 2 punkty jeśli stworzył imperium i zabił drugiego radże swoim radżą,
    – 4 punkty jeśli drugi radża został zabity na polu tronowym.
  • Jeśli jedna z drużyn straciła jednego radżę i potem zabiła radżę przeciwników, może zaproponować tzw. wymianę radżów. W wyniku wymiany obaj zabici radżowie wracają na swoje pola tronowe, lub na dowolne pola jeśli pola tronowe są zajęte. Wymianę radżów można zaproponować tylko po ruchu zabijającym radżę. Jeśli propozycja zostanie odrzucona, nie dochodzi do wymiany.
  • Jeśli jeden z graczy utworzy paradę okrętów to zabija dwa okręty przeciwne i przejmuje dowództwo nad okrętem partnera do końca partii.
  • Gracz, który stracił wszystkie bierki, kończy grę. Jego partner gra dalej.
  • Jeśli gracz stracił wszystkie bierki prócz króla, ma prawo zakończyć grę zabierając tego króla (nikt nie dostanie za niego punktów).
  • Jeśli na planszy pozostali wyłącznie królowie, grę uważa się za remisową. Jest to tzw. “honorowy remis”.
  • Grę drużynową można prowadzić nie na punkty, ale do momentu gdy na planszy zostają bierki jednej drużyny (ta drużyna wygrywa).

Dodatkowe zasady – ranga figur i dwie kości

Czytając o Szaturadżi w różnych źródłach dotarłem do dwóch dodatkowych zasad. Możecie je stosować lub nie, ale warto je wymienić.

  • Niektóre zbiory zasad podają, że bierki dzielą się na dwie rangi: bierki słabe (piony i okręty) oraz bierki silne (konie, słonie, radżowie). Można przyjąć zasadę, że bierki słabe nie mogą bić bierek silnych, natomiast bierki silne mogą bić wszystkie bierki.
  • Niektóre zbiory zasad wspominają o grze z dwiema kościami. W takiej sytuacji gracz przed ruchem rzuca dwoma kościami i wykonuje dwa ruchy wskazanymi bierkami (o ile ma te bierki).

Gra bez kości

Prędzej czy później ktoś zada sobie pytanie, czy używanie kości naprawdę jest konieczne? Czy nie można grać w Szaturadżi po prostu wykonując ruchy dowolnymi bierkami i polegając wyłącznie na strategii, a nie na szczęściu?

Oczywiście można grać bez kości. Z tego co mi wiadomo, w Indiach było to znane już w XIX wieku. Nie wiem czy istnieje jeden zestaw zasad dla gry bez kości. Osobiście uważam, że grając bez kości warto grać drużynowo i dobrze przyjąć nieco inny cel gry. Celem powinno być zabicie obydwu królów przeciwników. Można przy tym przyjąć zasadę, że jeśli jeden z graczy straci króla, jego bierki zostają unieruchomione do końca gry.

Podkreślam, że Szaturadżi nie ma jednego standardowego zbioru przepisów. Tak często bywa ze starymi grami.

Czytaj także:

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s